St J.Pied de Port : +33 (0)5 59 37 03 57 - St E. de Baigorry : +33 (0)5 59 37 47 28

Historia

Mendez mende, Garazi Baigorri, pasagune bat

Historian zehar, Euskal Herria eta bereziki Garazi, pasagune garrantzitsu bat izan da Pirinioen trebeskatzeko.

Mendi lepoen trebeskatzeko lehengo kaskoen bideak baliatu dituzte Erromatarrek, « Wisigoth »-ek, « Frank »-oek, Konpostelako beilariek, merkatariek edo Napoleon-en armadak. Erromatarren presentziaren seinale dugu Donazaharreko (Imus Pyrenaeus) esparrua, zointarik Bordele eta Astorga arteko bideko joan jinak kontrolatuak ziren. Gauza bera, Baxe Nafarroa eta Nafarroako mugan den Urkuluko tontorrarekin.

« Frank»-oen pasaiak ez dauku arrasto konkreturik utzi. Hala ere, nola ez aipa 778 urtea, Garazi eta Orreagako artean, baskoi-ek, karlomagno-ren armadaren gibeleko partea atakatu zutelarik nun Roland aurkitzen zen. Erdi aroko lekukotasunen parterik handienak, Jondoni Jakoberen bideei lotuak dira, Ospitaleekin, bide kurutzetako kurutzeekin (Errenazimentua), Galtxetaburukoa, Sarasketakoa, eta bereziki XII. mendetik goiti Donibane Garaziko herriarekin.

 

Urkuluko bidean den Château Pignon-en aurkitzen dira, 1512-an, Nafarroako konkista denboran, Espainolek eraiki zuten gaztelu baten arrastoak.

Leku hortarik ere, Pirinioen trebeskatzeko bidea kontrolatzen ahal zen. Iraultzako eta Napoleonen armadek kargu bera eman zieten Donazaharreko Ezponda edo Donibane Garaziko Kurutxamendi gotorlekuei (hortakotz da bide hori Napoleonen bidea deitzen).

Artzainek bortura igaiteko udan, ibiltariek edo urzo ihiztariek hartzen duten Garaziko lepoetako bide hori, lekuko historia guziaren bilduma bat dela erran liteke.

 

Arkitektura eta erlijio artea

Konpostelako bideari esker dira Donibane Garaziko bazterrak kristautu.
Lekuko arkitektura eta erlijio artea interesgarriak dira.

  • Erromaniko arkitektura aurkitzen da Donibane Garazin, Ste Eulalie eliza ohiaren (orain zahar etxea) portalea, bai eta ere, Donazaharreko eliza.
  • Donibane Garaziko eliza, gotiko estilokoa da (19.mendekoa).

Beste lekuetan, ainitz eliza ttipi eta kapera badira, herrikoi artearen lekuko.
Gainera, Euskal Herrian, erlijioko eraikuntzak ardurenean binazka doatzi.

Kasu hortan dira Bazkazaneko eta Altzietako bi kaperak. Beren egiturak eta XVII. mendeko tinduak kasik berdinak dira. Desberdintasunak zuri atzematea !
Hilerrietan, ikusten ahal dira harri-biribil batzu (zimendu baten gainean), zonbaitzuentzat gorputz baten itxura dute, beste batzuentzat iguzkia irudikatzen dute.
Aurkitzen diren gehienak, XVI eta XVII garren mendekoak dira ; maistru, hargin edo harri-pikatzaileen markak dauzkate. Mendiben, bat, ehule baten lan tresnekin atxematen da.

Baigorriko Balearen historia

Historiaurreko aurkikuntzek eta arrastoek erakustera emaiten duten bezala, Baigorriko Balea eta bereziki Aldudekoa (Banka, Aldude eta Urepeleko herriekin) jendetua izan da historiaurredanik.

Alabaina, mendi kaskoetan aurkitzen diren trikuharri eta harrespilak, alha lekuetarik hurbil, artzain bizi baten lekuko dira. Erromatarren garaiko Bankako eta Urepeleko meategiek, esparruko eta bideetako arrastoek denbora hartako gizakiaren lanaren garrantzia erakusten dute. Bankako herrian, (“ola” deitu Baigorriko auzo ohia), kobrearen lantzeak arrakasta ukan du XIII. Mendean, 400 langile enplegatuz.

> irakurri